Balkan kültüründe kökleri olan ve zamanla Trakya ile Anadolu’nun çeşitli bölgelerine sirayet eden bu gelenek, kırmızı ve beyaz iplerden oluşan bilekliklerle sembolize edilmektedir. Sağlık, şans ve bereket dilekleriyle takılan marteniçkalar, her yıl mart ayının gelmesiyle birlikte yeniden ilgi uyandırıyor. Özellikle bu bilekliklerin ne zaman çıkarıldığı ve geleneğin hikâyesi, sıkça araştırılan konular arasında yer alıyor. İşte detaylar...
MARTENİÇKA NEDİR?
Marteniçka, Martipi veya Martenitsa olarak bilinen bu bileklikler, Balkan ve Trakya bölgesinde 1 Mart'tan başlayarak mart ayı boyunca bileklere takılan farklı süslemeleri temsil eder. Eski bir Bulgar geleneği olarak bilinse de, Marteniçka tüm Balkan coğrafyasında bilinen ve Türkiye'de de Balkan kökenli göçmenler dolayısıyla her yıl kutlanan bir bahar ritüelidir.
Doğa takvimine göre, Şubat ayı sonunda leyleklerin göç yolculuğuna çıktığına inanılıyor. Leyleklerin göçü, bahar mevsiminin gelişinin bir işareti olarak kabul ediliyor. Mart ayı boyunca kırmızı ve beyaz iplerden yapılmış bu bileklikler ve süslemeler, iyilik, sağlık ve bereket dilekleriyle bileklerde bağlanıyor. Bu süslemeler mart ayı boyunca bileklerde kalıyor.
Mart ayında ilk leylek görüldüğünde, bu bileklikler bilekten çıkarılarak meyve veren bir ağaca asılıyor. Leylek görüldüğü zaman takılan marteniçkaların dileklerinin gerçekleşeceğine inanılıyor.
MARTENİÇKA HİKAYESİ NEDİR?
Bulgar folklorunda Marteniçka ile ilgili pek çok efsane bulunmaktadır. Bunlardan biri Baba Marta'dır. Bulgarlar, 1 Mart'tan itibaren Baba Marta (Marta Nine) günlerinin başladığını düşünürler.
Baba Marta - Marta Nine, günümüzün en köklü geleneklerinden birisidir. Bu takılar, meyve ağaçlarına, evlere ve ev hayvanlarına da takılmaktadır. Böylece yeni tarım yılının verimli ve bereketli geçmesi için dilekler tutulur.
İlk marteniçkalar, başka takı detayları olmaksızın yalnızca kırmızı ve beyaz iplerden yapılırdı ve nazardan korunmak amacıyla insanlara ve hayvanlara takılırdı. Bazı bölgelerde bu iplerden yapılmış bilekliklere altın veya gümüş madeni paralar bağlanarak hastalıklardan korunma amacı güdülürdü.
Otantik bir sanat biçimi olarak halkın estetik duygusu, daha sonraları marteniçkalarda da kendini göstermeye başlamıştır. Önceleri yalnızca kırmızı-beyaz yün ipliklerden oluşan marteniçkalara, değişik şekiller vererek, püskül, top veya insan figürü gibi detaylar eklenmiştir. Marteniçkaların tarihi boyunca en belirgin biçimlerinden biri, "Pijo ve Penda" adıyla anılan kırmızı ve beyaz ipten yapılan kuklalardır.
Martenitsalarda kullanılan beyaz renk, uzun ömrü temsil ederken; kırmızı renk sağlık ve gücü simgeler.
MARTENİÇKA NASIL YAPILIR?
Gelenek gereği marteniçkaların satın alınmaması, ya hediye edilmesi ya da el yapımı olması beklenir. Balkanlar'da 1 Mart tarihi geldiğinde insanlar birbirlerine marteniçka hediye eder. Marteniçka yapmak oldukça basittir. Bir parça kırmızı ve bir parça beyaz ip, marteniçka hazırlamak için yeterlidir.
Kırmızı ve beyaz ipleri bir ucundan birbirine bağlayarak, diğer uçlarını bir araya dolayarak marteniçka örmeyi tamamlayabilirsiniz. İsteyen, tığ veya şiş kullanarak da örgü örer gibi marteniçka yapabilir. Ayrıca, marteniçkalara isteğe göre boncuk ve diğer süslemeler eklemek mümkündür.
